Sulawesi in het kort
Sulawesi, vroeger Celebes genoemd, is het eiland met de vreemde vorm van een orchidee of een krab, tussen Borneo en de Molukken. Het is groot, bergachtig en dunbevolkt, en elke ‘arm’ van het eiland heeft een eigen cultuur en landschap.
De meeste reizigers komen voor drie dingen: de dodencultuur en de bootvormige huizen van Tana Toraja in de bergen, de rustige Togean-eilanden in de Golf van Tomini en de riffen van Bunaken bij Manado in het noorden. Daartussen liggen meren, vulkanen en kilometers bochtige weg.
Op deze pagina lees je wat je doet op Sulawesi, hoe je een begrafenis in Toraja respectvol bezoekt, hoe je van de ene naar de andere plek reist, hoeveel tijd je nodig hebt, hoe veilig het is en wanneer je gaat. Eerlijk vooraf: Sulawesi vraagt geduld, want reisdagen van tien uur of meer zijn geen uitzondering.
Wat maakt Tana Toraja bijzonder?
In Tana Toraja staat de dood centraal in het leven, en dat zie je overal in het landschap.
De Toraja bouwen tongkonan, familiehuizen op palen met enorme, naar boven gebogen daken in de vorm van een boot. De gevels zijn beschilderd in rood, zwart en wit, en aan de voorkant hangen rijen buffelhoorns als teken van status. Uitvalsbasis is het stadje Rantepao, van waaruit je de dorpen in de omgeving bezoekt.
Overledenen worden hier niet meteen begraven. Een familie spaart soms jaren voor een grote begrafenisceremonie (rambu solo’), en tot die tijd blijft de overledene in huis. Daarna worden de doden bijgezet in rotsgraven, grotten of hangende kisten. Bij Londa en Lemo zie je de tau tau, houten beelden van de overledenen die vanaf balkons in de rotswand over de rijstvelden uitkijken. Kete Kesu is een goed bewaard dorp met tongkonan en oude graven. De entree voor zulke plekken is laag, rond Rp 30.000 (1,50 euro) per plek.
In sommige dorpen vindt eens in de paar jaar ma’nene plaats, meestal in augustus: families halen dan de stoffelijke resten van hun voorouders uit het graf om ze schoon te maken en nieuwe kleren te geven. Dat is een familieritueel en geen toeristische show, dus ga alleen als je met een lokale gids en met toestemming van de familie komt.
Kun je een begrafenis in Toraja bijwonen?
Ja, bezoekers zijn meestal welkom, maar ga er voorbereid en met respect heen.
Ga altijd met een lokale gids. Die weet waar een ceremonie is, stelt je voor aan de familie en legt uit wat er gebeurt. Reken in 2026 op ongeveer Rp 400.000 tot 600.000 (20 tot 30 euro) per dag voor een gids. Neem een klein cadeau mee voor de familie, zoals een pak suiker of koffie, draag donkere, bedekkende kleding en zoek een plek aan de rand.
Weet vooraf dat bij een begrafenis buffels en varkens worden geslacht, soms tientallen. Dat is voor de Toraja een wezenlijk deel van het ritueel, maar voor veel bezoekers is het heftig om te zien. Twijfel je, ga dan niet op de dag van het offer of blijf er niet bij. Fotografeer niet zonder te vragen en ga niet vooraan staan met een camera.
De meeste ceremonies zijn in het droge seizoen, van ongeveer juni tot en met oktober, met de meeste in juli en augustus. In die maanden heb je de grootste kans een ceremonie mee te maken. Ze worden het hele jaar gehouden, maar buiten het seizoen minder vaak.
Zijn de Togean-eilanden de moeite waard?
Ja, als je de lange reis ervoor over hebt, want de Togeans zijn een van de rustigste eilandgroepen van Indonesië.
De Togean-eilanden liggen in de Golf van Tomini in Midden-Sulawesi. Je slaapt in eenvoudige houten bungalows aan het strand, vaak vanaf ongeveer tien euro per nacht met maaltijden, en snorkelt direct vanaf het strand tussen koraal en vissen. Bijzonder is het meer met kwallen die niet steken, op het eiland Togean, en het leven in de dorpen van de Bajau, de zeenomaden die in huizen op palen boven het water wonen.
Er zijn geen geldautomaten en er is weinig tot geen internet. Neem dus al je contant geld mee vanaf het vasteland. Stroom komt vaak van een generator die alleen ’s avonds een paar uur draait. Blijf een paar nachten per eiland, want wisselen gaat met bootjes die niet altijd dagelijks varen.
Je komt er via Ampana. Vlieg bijvoorbeeld naar Luwuk en rijd dan ongeveer vijf uur naar Ampana, of reis over land vanuit het zuiden. Vanaf Ampana vaart een speedboot in ongeveer anderhalf uur naar Wakai, voor Rp 130.000 tot 170.000 (7 tot 8 euro). Vanuit het noorden neem je de nachtferry vanaf Gorontalo, die maar een paar keer per week vaart. De schema’s zijn onregelmatig, dus plan buffertijd in.
Wat is er nog meer te doen op Sulawesi?
Rond de hoogtepunten liggen genoeg plekken om een route mee aan te vullen.
In het noorden ligt Bunaken, een marinepark voor de kust van Manado, bekend om steile rifwanden vol koraal en schildpadden. Duikers en snorkelaars betalen een parkheffing, die de duikschool of je resort meestal regelt. Vlak bij Manado ligt ook de Lembeh-straat, voor duikers die bijzondere kleine dieren zoeken, en de hooglandstad Tomohon met vulkanen en een bloemenmarkt.
In het zuiden, op een paar uur rijden van Makassar, ligt Rammang-Rammang, een gebied met kalksteenrotsen en rijstvelden dat je met een bootje over de rivier verkent. Verder naar het zuiden ligt Bira, met witte stranden en werven waar houten schepen nog op de traditionele manier worden gebouwd.
In Midden-Sulawesi ligt het Posomeer met het stadje Tentena, een goede tussenstop op de lange weg van Toraja naar Ampana. In de omgeving vind je het nationaal park Lore Lindu, met eeuwenoude stenen beelden in de valleien.
Hoe reis je door Sulawesi?
Afstanden zijn groot en wegen bochtig, dus combineer bus of chauffeur met binnenlandse vluchten.
De meeste reizen beginnen in Makassar in het zuiden, met directe vluchten vanaf onder meer Bali en Jakarta. Van Makassar naar Rantepao rijden dag- en nachtbussen in ongeveer negen tot elf uur, voor Rp 180.000 tot 390.000 (9 tot 19 euro) afhankelijk van de klasse. De luxe nachtbussen met ligstoelen zijn een prima keuze. Er is ook een korte vlucht van Makassar naar het vliegveld van Toraja, maar die vliegt niet dagelijks en valt soms uit.
Van Toraja naar de Togeans ben je ongeveer twee volle reisdagen onderweg: van Rantepao naar Tentena twaalf tot veertien uur in een minibus, daarna nog zes tot zeven uur naar Ampana. Van Toraja naar Manado is over land erg lang. De meeste reizigers gaan terug naar Makassar en vliegen naar Manado, of reizen via de Togeans en Gorontalo naar het noorden.
Een privéchauffeur maakt de lange stukken comfortabeler en flexibeler, en is met een klein groepje betaalbaar. Neem iets tegen wagenziekte mee voor de bergwegen.
Hoeveel dagen heb je nodig voor Sulawesi?
Het antwoord hangt af van hoeveel van het eiland je wilt zien.
Voor Makassar en Tana Toraja heb je ongeveer acht dagen nodig, met vier of vijf nachten in Rantepao. Met twee weken voeg je Rammang-Rammang, Bira of Bunaken toe. De hele route van Makassar via Toraja, Tentena en de Togeans naar Manado vraagt drie tot vier weken.
Wil je Sulawesi combineren met Bali in drie weken, houd het dan bij Makassar en Toraja: de Togeans kosten te veel reistijd. Een combinatie met Oost-Indonesië kan ook, want vanuit Manado en Makassar zijn er vluchten naar Sorong voor Raja Ampat. Meer routes vind je bij de rondreis Indonesië.
Is Sulawesi veilig en wanneer ga je?
Voor Sulawesi geldt het gele Nederlandse reisadvies, net als voor het grootste deel van Indonesië.
De risico’s komen vooral uit de natuur en het vervoer. Sulawesi ligt in een aardbevingsgebied: in 2018 trof een aardbeving met tsunami de stad Palu. Ga bij een zware beving of als de zee zich terugtrekt direct naar hoger gelegen grond. Wegen zijn bochtig en boten soms eenvoudig, dus vraag naar zwemvesten en vaar niet bij slecht weer. Over malaria verschillen de risico’s per regio: vraag advies op maat bij de GGD en lees meer bij vaccinaties voor Indonesië.
Qua reistijd is het in grote lijnen het droogst van ongeveer mei tot en met oktober, al verschilt het weer per regio. Voor Toraja is de periode van juni tot en met oktober het interessantst vanwege de ceremonies. Juli en augustus zijn dan wel de drukste maanden, met meer groepsreizen in Rantepao. Meer per regio lees je in de beste reistijd voor Bali en Indonesië.
Veelgestelde vragen over Sulawesi
Waar ligt Sulawesi?
Sulawesi ligt in het midden van Indonesië, tussen Borneo in het westen en de Molukken in het oosten. Makassar in het zuiden is vanaf Bali goed bereikbaar per vliegtuig.
Is Sulawesi hetzelfde als Celebes?
Ja. Celebes is de oude naam uit de koloniale tijd. Sinds de onafhankelijkheid heet het eiland officieel Sulawesi.
Hoe kom je van Makassar naar Tana Toraja?
Met een dag- of nachtbus in ongeveer negen tot elf uur, of met een korte vlucht naar het vliegveld van Toraja die niet dagelijks vliegt.
Kun je als toerist een begrafenis in Toraja bijwonen?
Ja, meestal via een lokale gids. Neem een klein cadeau mee, draag donkere kleding en houd er rekening mee dat er dieren worden geslacht.
Hoeveel dagen heb je nodig voor Sulawesi?
Ongeveer acht dagen voor Makassar en Toraja, twee weken voor een ruimere route en drie tot vier weken voor het hele eiland inclusief de Togeans.
Kun je pinnen op de Togean-eilanden?
Nee, er zijn geen geldautomaten. Neem al je contant geld mee vanaf het vasteland, bijvoorbeeld uit Ampana of Gorontalo.
Wanneer is het begrafenisseizoen in Toraja?
Van ongeveer juni tot en met oktober, met de meeste ceremonies in juli en augustus. Er zijn het hele jaar door ceremonies, maar buiten het seizoen minder.
Is Sulawesi de moeite waard?
Ja, als je cultuur, natuur en weinig toeristen zoekt en lange reisdagen niet erg vindt. Voor een korte strandvakantie past Bali beter.